اقوام ایرانیتبار، گروه قومی هستند که از تبار اقوام ایرانیزبان باستاناند. اگر چه تعریف اقوام ایرانیتبار فراتر از مباحث ژنتیکی٫ زبانی و مکانی است و بیشتر فرهنگی است. این گروه قومی در سراسر فلات ایران از هندوکش تا آناتولی مرکزی و از آسیای میانه تا دریای پارس) - منطقهای که گاهی ایرانزمین نامیده میشود، پراکنده شدهاند.
در نوشتههای تاریخی و ادبی، ایرانیان با کشیدن مرزهایی بین خود و بیگانگان خویش را از دیگران متمایز کردهاند. برای نمونه:
-
ایران و انیران (در دوران ساسانیان)
-
ایران و توران (در اساطیر)
-
ایران و روم
-
ایرانی و تازی (عجم و عرب)
-
تاجیک (پارسیزبان) و ترک
-
ایران و هند
-
ایران و فرنگ (اروپا)
زمانی اقوام ایرانیزبان را میشد در سرتاسر اوراسیا از بالکان تا غرب چین پیدا کرد. بخش عمدهٔ اقوام ایرانیزبان کنونی و اقوام ایرانیتبار با هم مشترک است ولی تفاوتهایی نیز وجود دارد.همانگونه که مشخص است اقوام ایرانیتبار محدود به مرزهای کنونی کشور ایران نیستند.
بسیاری از اقوام ایرانیتبار خود ریشه در شاخهای از آریاییهای هندواروپایی شناخته شده به ایرانیها دارند.یافتههای باستان شناسی در مکانهایی مانند:روسیه٫ آسیای میانه و خاورمیانه اطلاعات کمی را درباره این که این اقوام چگونه میزیستهاند ارائه کردهاند.
اقوام ایرانی نقش بسیار مهمی را در تاریخ بازی کردهاند. مادها یکی از نخستین کشورها و امپراتوریهای چند ملیتی را تشکیل دادند و قبایل کوچرو سکاها-سرمتی بر زمینهای گستردهای از روسیه و بالکان حکم فرما بودهاند و احتمالاً یک قبیله زنان جنگاور سرمتی الهام بخش اسطوره یونانی آمازونها بودهاند. همچنین پژوهشگران معتقداند آیینهای گوناگونی از مردمان ایرانی تبار مانند مزدیسنا و آیین مانی تاثیرات بسیار مهم فلسفی را بر مفاهیم یهودیت و مسیحیت داشتهاند.
اقوام ایرانی باستان نیای مردمان بسیاری مانند: کردها، پشتونها، لرها، تاجیکها، بلوچها و... هستند.
| نام قوم | محل سکونت | جمعیت |
| پارسی زبانها:فارس،آیماق،تاجیک،تات | ایران ،افغانستان ،تاجیکستان ازبکستان | ۵۰ تا ۷۰ میلیون نفر |
| پشتون | افغانستان، پاکستان | ۴۲ میلیون نفر |
| کرد | ایران ،عراق ،ترکیه ،سوریه، ارمنستان، ترکمنستان | ۲۷ تا ۳۷ میلیون نفر |
| بلوچ | ایران، پاکستان، افغانستان | ۱۵ میلیون نفر |
| کاسپی ها(مازنی ،گیلک) | ایران | ۵ تا ۱۰ میلیون نفر |
| لر | ایران | ۱۰ میلیون و ۳۰۰ هزار نفر |
| زاز | ترکیه | ۳ تا ۴ میلیون نفر |
| پامیری | تاجیکستان، افغانستان | ۹۰۰ هزار نفر |
| تالش | ایران، آذربایجان | ۹۰۰ هزار نفر |
| آسی | روسیه ،گرجستان ،مجارستان | ۷۰۰ هزار نفر |
| ساریکولی | سین کیانگ چین | ----------- |
| یغنابی | ازبکستان(پیرامون رودخانه زرافشان) | ----------- |
| پارسیان هند | هند | ۱۰۰ هزار نفر |
| واخی ها(تاجیک های چین، شغنی ها) | افغانستان ،تاجیکستان ،چین(سین کیانگ) | ۵۰۰ هزار نفر |