گنج‌های سه هزارسالۀ زاگرس، نخستین بار در دهۀ 1930 میلادی علاقه‌مندان آثار باستانی در سراسر جهان را شیفتۀ خود کردند؛ اما با گذشت چندین دهه، هنوز هویت دقیق مردمانی که این آثار را ساخته بودند به درستی شناخته نشده است ولی قطعا اجداد لُرها هستند.هنگامی که در اواخر دهه 1920، مجسمه‌های نفیس برنزی بازار آثار باستانی را پر کردند، هیچ کس چیز زیادی درباره آنها نمی‌دانست. تندیس‌هایی از انسان‌ها و حیوانات، فنجان‌های برنزی با نقوش برجسته و سنجاق‌های ظریف، دلال‌های آثار باستانی را که از زیبایی آنها شگفت زده شده بودند به سوی خود جذب می‌کردند. درباره منشأ آنها بررسی‌هایی صورت گرفت شد، اما پاسخ‌ها تا حدودی مبهم بود. دلالان به جای نام بردن از یک شهر یا تمدن خاص، تنها منطقه‌ای را در رشته کوه‌های زاگرس نشان می‌دادند: جایی در غرب ایران که آن را به نام لرستان می‌شناسیم.

چرا معتقدیم که لرها ؛ بازماندگان بومیان ایلامی و الیمایی هستند و نه نوادگان مهاجران و مهاجمان آریایی و پارسی ؟ضرب المثلی لری , ما بختیاری ها داریم که میگه :گیاه , هر بهار , روی ریشه خودش سبز می شود !پس اگر به دنبال ریشه های تاریخی , نژادی , فرهنگی و اجتماعی امروز مردمان لر , از بغداد و شمال استان ایلام تا خلیج فارس واستان بوشهر( فیلی , لک , بختیاری , بویراحمد کهگیلویه , بختیاری , ممسنی , لیراوی ) هستیم بهتر است حوزه تمدن ایلامی را مرور کنیم. به جز یک یا دو اثر و مکان تاریخی که محتملا قرارگاه نظامی یا آتراقگاه موقت مهاجمان آریایی -پارسی بوده است , , مابقی آثار باستانی و کهن مناطق لر نشین از شمال استان ایلام تا استان جنوب بوشهر یعنی ٩٩/٩ درصد آثار متعلق به ایلامی ها (و الیمایی ها و اقوام تابعه ) وابسته آنهاست.

گروهی بر این باورند که لران بازماندگان اقوام پیش از آریایی مانند کاسیت و ایلام هستند... لرها یا مردم لر، بنابه آنچه امروزه توصیف غالب است بخشی از مردم ایرانی نژاد هستند که عمدتا در بخشهای غربی و جنوب غربی ایران کنونی می زیند. همچنین جمعیت چشمگیری از لرها در بخشهای شرقی، مرکزی و شمال شرقی عراق زندگی میکنند که غالبا به نام فیلیها شناخته میشوند. واژه لرستان یا لورستان، جدا از نام کنونی استانی در غرب ایران، از دیربازبه مناطق سکونت طوایف لر اطلاق شده است.حدود سکونت مردم لر، از دشتهای شرقی عراق آغاز میشود و تا نواحی غربی، جنوب غربی ایران و کرانەهای شمالی خلیج فارس امتداد می یابد(۶). تا پیش از عصر صفویان، نام لرستان، مناطق سکونت امروزه لرهای فیلی، بختیاری و جنوبی را دربرمی گرفت.

با توجه به مطالب و ادله های ذکر شده در بالا می توان منطقی ترین نظر در مورد نژاد و تبار مردمان لُر را این دانست که لُرها بازماندگان عیلامیان و کاسیان هستند که زبانشان به دلیل تسلط طولانی مدت و دوهزار و چند صد ساله آریایی ها بر آنهادچار دگرگونی شده است و مانند مصری ها مجبور به پذیرش زبانی دیگر شده اند. باید بدانیم که با اینکه لُرها به دلایل سیاسی و فرهنگی مجبور به پذیرش زبانهای آریایی شده اند ولی همچنان واژگان اصیل عیلامی و خوزی که ادامه ی زبان عیلامی ها بوده است را حفظ کرده اند. واژگان عیلامی نظیر:

اسم‌ و طرح چوقای لُــری ریشه در ایلام دارد رسوخ اعتقادات، فرهنگ و رسوم در ضمیر آدمی موجب ماندگاری و استمرار آن است. به‌طوریکه در صورت تحول و دگرگونی، بروز هرچند ناخودآگاه آنها در طی قرون متمادی میتواند هدایتگری به سمت و سوی سرمنشاء و نقطه آغازین آن اعتقادات، فرهنگ و رسوم باشد.

دکتر محمد بهرامی : احتمالا این دژ که شواهدی از آن در لایه های زیرین قلعه فلک الافلاک یافت شده، همان سیماش مورد اشارۀ سارگون آشوری است که در کنار سایت های باستانی درّه همچون تپه ماسور، تپه دارایی و تپه زاهدشیر ..

دکتر محمد بهرامی :احتمالا این دژ که شواهدی از آن در لایه های زیرین قلعه فلک الافلاک یافت شده، همان سیماش مورد اشارۀ سارگون آشوری است که در کنار سایت های باستانی درّه همچون تپه ماسور، تپه دارایی و تپه زاهدشیر ..

اولین باری که ما به نام عیلام بر میخوریم در کتاب تورات قدیم سفر پیدایش است که از عیلام به عنوان پسر سام پسر نوح نام برده میشود .

لرها که جمعیت زیادی از ایران را تشکیل می‌دهند از ساکنان اولیه ایران، قبل از ورود آریایی‌ها بودند. لرها از جمله اقوامی هستند که تمدن شوش و عیلام را به وجود آوردند.

علی خوشتراش:آیین «چَمَر» بی‌شک یکی از باستانی‌ترین آیین‌های برجای مانده در سرزمین ایران و به احتمال بسیار زیاد برآمده از تمدن باستانی «‌عیلام» است که تاکنون مورخان، اسطوره‌شناسان، آیین‌پژوهان و... نتوانسته‌اند درباره آن به یک نظر جمعی و علمی قابل قبول و مشترکی دست پیدا کنند و هنوز معنای این واژه باستانی بر همگان پوشیده مانده است.

مدیر کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان از کشف یک کتیبه به قدمت نزیدک به چهار هزار سال در این استان خبر داد.سید قاسیم قربانی در این رابطه اظهار داشت: یک کتیبه کهن ایلامی در استان لرستان کشف شده است.وی افزود: این کتیبه که یک اثر نفیس به شمار می رود برگ زرین دیگری به تاریخ لرستان اضافه کرده و مربوط به دوره ایلامی است.

بومی های کهگیلویه و بویر احمد سال هاست که از شهری سنگی صحبت می کنند که روزگاری میراث ارزشمند عیلامیان بود و حالا قدم به قدم به نابودی نزدیک می شود. شهر سنگی دلی یاسیر که در 30 كیلومتری شمال شهر دهدشت قرار دارد و از زمان عیلامیان تا قاجارها محل سكونت بود اما حالا آثار و بقایای آن بدون ثبت شدن در فهرست آثار ملی از بین می روند.

قلعه مدرسه كرايي نيز يكي از اين كاروانسرا هاست كه در دوره اتابكان موقعيت ترانزيتي داشته اين كاروانسرا در دامنه شمالي كوه سياه در بخش شرقي له بهري در كنار زمين حاصلخيز" من رون " واقع شده است . وجود چشمه آب شيرين و گواراي" ترك او" و آب تنگهاي " در انجير" و " ليسه" و نيز زير دستي آب " برم مو" چنان موقعيت ويژه اي به اين نقطه داده ' كه اگر امروز نيز قصد احداث سكونتگاهي باشد مناسب ترين نقطه همين مكان است و بي سبب نيست كه قرن ها پيش از اتا بكان ' ايلامي ها نيز اين نقطه را براي احداث قلعه در نظر گرفته بودند و امروزه نيز پس گذشت قرن ها از انقراض ايلامي ها هنوز آثار پي ساختمان قلعه ايلامي ها نيز به شكل مربعي كاملا" دقيق در كنار كاوانسراي اتابكي برچاي مانده است .

نخستین قومی که بر لرستان حاکمیت داشته است، عیلامیان بوده اند. آنها از نژاد بومی ایران (آسیانیک) بوده که از چگونگی تشکیل جوامع و ابتدای تاریخ ایشان اطلاع درستی در دست نیست. از اوایل هزاره چهارم و پیش از ورود اقوام آریایی به ایران موفق به ایجاد دولتی در بخشهایی از سرزمین ایران شده اند. دولت عیلام شامل خوزستان، لرستان امروزی، پشتکوه و کوه های بختیاری بوده است.

سجاد مومنی:سرزمین قوم لر نام تمدن های قدیمی زاگرس مانند عیلام و اقوام زیرمجموعه اش مانند اوکسی ها را یدک می کشد. این سرزمین کوهستانی در تاریخ به نام این مردمان ثبت شده. اما اکنون بعضی از افراد رابطه ی این تمدن های کهن ماقبل از ایرانی را با لرها نفی می کنند.

كوچ عشاير بختياري در عصر مدرن كه موتيف هاي ماشيني بر همه زندگي بشري تاثيرگذار بوده، يكي از رفتارهاي سنتي انسانهاست كه با طبيعت بكر همسو شده است.....كوچ نشيني در ارتفاع زاگرس براساس يافته هاي تاريخي به دوران عيلامي ها بازمي گردد و عيلامي ها مردمي آزاده بودند كه همواره در كوچ بسر مي بردند و آنها تمامي كساني را كه در كوه زندگي مي كردند، عيلامي برمي شمردند..... 'انشناي ها' ،' مرعشي ها' و 'عيلامي ها' سه قدرت عمده كوچ نشين در ايران باستان بودند......قوم بختياري، عيلامي هاي جديدند كه به زاگرس مركزي مهاجرت كرده و زندگي كوچ نشيني خود را از سرگرفتند.

متاسفانه مورخان ایرانی و لرستانی که تا امروز در زمینه تاریخ لرستان قلم زده اند ،از تاریخ این سرزمین در عصر شاهان ماد و ایلام کمتر سخن گفته اند و از آثار مورخان بیگانه تنها دو اثر در خور توجه را میتوان نام برد که در این زمینه اشاراتی کرده اند .

پادشاه عیلامی که برای تهیه چوب مورد نیاز ساختمان معبد شهر شوش بدان ناحیه عزیمت نموده بود؛ سندی جغرافیایی ارزنده ای از این نواحی ناحیه چهار محال بختیاری به یادگار نهاده است. سومریان نیز مشتری چوبهای جنوب این ناحیه یعنی کهکیلویه و بویر احمدی حالیه بودند و آن را از طریق دریا از بندر دیلمون (دیلم) وارد می نموده اند...................از مطابقت نام شانیشه (جایگاه مردم) با دهلران (در پایه ده لولوبیان یعنی ده مردم) این نتیجه مهم عاید میگردد که نیاکان غیر آریایی لرها هم از لولوبیان (یعنی لولو ها بومیان آذربایجان و کردستان) بوده اند چون تبدیل حرف "ل" به "ر" در رابطه با این همانی بودن نامهای لُر و لولو (=مردم)، از ویژگیهای زبانهای مادی و پارسی کهن بوده است که اساساً در زبان خود حرف "ل" نداشته اند و حرف "ل" زبانهای دیگر را به صورت "ر" تلفظ می نموده اند.