¹ تال در زبان لري داراي معاني مختلف مي باشد.

١ . تار (مانند تالي مي =يك تار مو )

٢ . رشته (تالي بن= يك رشته نخ , تال تال = رشته رشته )

٣ . در لرستان به كمانچه تال مي گويند .

تا ل نوعي كمانچه است كه آن را در استان لرستان مي نوازند , اما دو ويژگي آن را از كمانچه متداول سنتي مجزا مي سازد. اولين ويژگي مربوط به كاسه اين ساز است كه برخلاف كمانچه سنتي بسته و يك تكه نيست بلكه انتهاي آن باز، شكل كاسه اش مخروط ناقص و درون كاسه و زير پوست قابل مشاهده مي باشد. به همين دليل آن را كمانچه پشت باز نيز مي گويند .ساز تال ٣ سيم دارد. دومين ويژگي در حفظ سنت كهن , تعداد سيم ها در اين ساز است . كمانچه موسيقي سنتي امروزه داراي چهارسيم مي باشد .كاسه ها را به صورت مخروط ناقص درست مي كنند و اكثراً پشت باز ساخته مي شوند. در حدود ٧٠ سال پيش به تقليد از كمانچه سازان مناطق ديگر , اين سازها را پشت باز مي سازند و هنوز اين روند ادامه ولي قبل از اين , نوازندگان با ساز هاي كه كاسه گرد وپشت . ² دارد تال ها صدايي پر قدرت و شفاف . ³ بسته بوده اند, ساز مي زده اند دارند و چون كاسه ي سبك دارند، اجراي قطعاتي كه نياز به چرخيدن سريع ساز دارد بر روي اين كمانچه ها آسانتر است و اين امتيازي براي اين نوع كمانچه به حساب مي آيد .

١ . نقل شده از اهالي وساكنين منطقه لرستان .

٢ . با استناد به گفته هاي شادروان همتعلي سالم كمانچه نواز وخواننده مشهور لرستان .

۳ .عليرضا الماس عموي مرحوم شاه ميرزا مرادي (نوازنده سرنا ) از نوازندگاني بوده كه با اين ساز مي نواخته است .

كاسه تال را ار چوب يك دست مي تراشند و معمولا چوب توت مورداستفاده قرار مي گيرد . در ابتدا مخروطي را كه دو طرف آن باز است مي تراشند (همان مخروط ناقص) .قطر قسمت جلويي (جايي كه پوست كشيده مي شود) معمولا حدود ١٠ سانتي متر وطرف ديگر كاسه معمولا حدود ١٤ سانتي متر بوده است . ضخامت بدنه كاسه حدود ١١۰ سانتي متر بوده است . / ١ سانتي متر و عمق آن ٥ / تا ٥دسته تال بر خلاف كاسه تقريبا در يك شكل ساخته مي شود. جنس دسته از چوب گردو و شكل آن مخروط ناقص يا استوانه مي باشد .طول دسته حدود ٣٣ تا ٣٤ سانتي متر و قطر آن در شيطانك ٣٧ميلي متر و در محل اتصال به كاسه ٣١ ميلي متر است .دسته در۹ تا ١٠ سانتي متر) كاسه مخروطي نصب مي شود / قسمت كم قطر( ٥. طول دسته تال حدود ٣٣ سانتي متر است .سه گوشي چوبي(هر كدام١۲ سانتي متر ) بر روي دسته تال قرارمي گيرد(جعبه / حدود ١٠ تا ٨)گوشي ها كه بر روي دسته تراشيده شده ) ، و سيمها پس از رد شدن از روي شيطانك و عبور از روي دسته , كاسه وخرك به سيم گير وصل سيم گير . ¹ مي شوند. سيم ها معمولا از جنس فولاد سفيد مي باشندغالبا شامل ٣ زايده است كه سيم ها به آنها وصل مي شوند . بر روي دهانه قسمت كم قطر كاسه پوست كشيده مي شود و اين پوست معمولا پوست بره گوسفند , بز, پوست آهو و غيره مي تواند باشد.خرك به طور افقي بر روي پوست قرار مي گيرد(حدوداً در فاصله۵ سانتي متري سيم گير (مقطع پوست ) ) و سيم ها با فشار , خرك رابه پوست مي چسبانند . خرك معمولا از چوب توت تراشيده مي شده است و طول خرك (در مقطع پايه) حدود ۴ سانتي متر بوده است .ميله فلزي ,كه به دسته متصل است و از درون كاسه ميگذرد .اين ميله(ميل- سيخ ) كه حدود  ١٠ سانتي متراز طرف ديگر كاسه بيرونمي آيد , به عنوان پايه اي براي قرار گرفتن ساز بر روي پاي نوازنده و با نصب چند زايده به عنوان سيم گير استفاده مي شود . نوازنده هابه صورت نشسته چهار زانو يا دو زانو ساز مي زده اند .ساز تال از زير مجموعه سازهاي زهي آرشه اي مي باشد . موي : ² آرشه يا كمانكمان از جنس موي اسب مي باشد. طول كلي كمان اين ساز در حدود ٦٠ سانتيمتر مي۵۵ تا ۵٩ سانتيمتر) . / باشد (بين ۵

١ . در گذشته گاهي از زه نيز استفاده مي شده است .

٢ .كمان : تركه يا چوبي كه بك سمت آن انحنا دارد و موها را به صورت دسته اي به وسيله چرم به دو سر آن مي بندند .

براي نواختن اين ساز نوازنده از كمان استفاده مي كند .كمان را با دست راست گرفته و موهاي آن را با انگشتان دست راست مي كشد. سپس آن را به صورت افقي بر روي سيم ها مي كشد. ايجاد صدا از طريق كشش سيم در بر خورد با موهاي كمان مي باشد و به صورت دست بازيا گرفتن سيم ها با انگشتان دست چپ صورت ميگيرد . ۴ انگشت دست چپ براي گرفتن سيم ها استفاده ميشوند و انگشت شست در پشت دسته قرار مي گيرد .موي كمان تال بر خلاف سازهاي زهي آرشه اي غربي بر روي چوب محكم كشيده نميشود ، بلكه نوازنده است كه به هنگام نوازندگي به تناسب احساس , فشار را بر روي سيم ها تغيير مي دهد . و اين موضوع باعث به وجود آمدن تكنيك هاي صدايي خاصي براي اين سازمي شود .چگونگي صداي تال به عواملي بستگي دارد كه بعضي از آنها از اينقرارند: جنس چوب، ضخامت در نقاط مختلف كاسه، شكل كاسه، اندازههاي كاسه، چگونگي سطح كاسه از نظر تراش، نوع و ضخامت پوست،جنس و شكل و اندازه و محل قرار گرفتن خرك، چگونگي شيطانك،جنس سيم، زاويه اتصال دسته به كاسه.

خرك : زير تالميل(سيخ) : چِزشيطانك : زير سيم- سيم گيرتاج- سر تاج - لانه كوك : تِلاسه. براي ساختن تال با صداي دلخواه ضمن در نظر داشتن عواملي كه گفته شد سالها تجربه لازم است. در بيشترموارد نوازنده ها با ساخت ساز نيز آشنايي داشته اند .

ساز تال را در همه مناطق استان لرستان مي نوازند ولي تمركز بيشتري رادر شهرهاي خرم آباد , بروجرد , دورود و اليگودرز شاهد هستيم . اين ساز مختص قوم لر و لك مي باشد . در بعضي از مواقع ديده شده كه اقوام بختياري هم از آن استفاده مي كرده اند .

با توجه به اينكه موضوع مورد تحقيق ساز تال مي باشد ما فقط به كوكهاي مورد استفاده نوازنده هاي قديمي اين ساز اشاره مي كنيم زيراسيستم كوك كمانچه ۴ سيم در محدوده اين تحقيق نمي گنجد .¹( كوك مورد استفاده استاد همتعلي سالم (كوك راستدر اجاي سنتي موسيقي لري ,موسيقي معمولا با نواختن علي دوسي ,ساريخاني , شيرين خسرو (آوازهايي با متر آزاد ) شروع مي شود وپس از اجراي اين بخش معمولا با اجراي يك يا چند رقص ادامه پيدا ميكند .و اين تسلسل معمو لا رعايت مي شود .

١ . جهت مطالعه و آشنايي با انواع كوك هاي مورد استفاده در كمانچه هاي لري جديد و ٤ سيمه مي توانيد به كتاب دائره المعارفسازهاي ايراني ,محمد رضا درويشي ,انتشارات ماهور صفحه ٤٨٩ مراجعه كنيد .

محدوده صوتي تال در هر كدام از وتر ها (ذكر مستقيم ازكتاب آقاي درويشي* ) :آنچه در اين بخش مشاهده مي كنيد حداكثر نسبي براي اجراي نوازنده حرفه اي وچيره دست ساز ميباشد .و در وتر, اول نوازنده معمولي حد نسبي نوازندگيشيك اكتاو پايين تراز حد نوشته شده است .

* درويشي , محمد رضا , دائره المعارف سازهاي ايران , انتشارات ماهور