نویسنده : دکتر فرید رحمتی

چکیده:
موسیقی زبانی جهانی دارد که از یک سو مبین پیوند جسم و روح انسان با محیط اطراف وي و از سوي دیگر، نمایانگر هماهنگی و هارمونی بین اجزاي مختلف طبیعت است. این هماهنگی موسیقی با اجزاي طبیعت، موجب شده که هر ملتی، هر قومی بر اساس شرایط خاص اقلیمی و محیطی خود، خوانندگان، سازها، نغمه هاي موسیقی و شیوه هاي بیانی مبتنی بر مختصات طبیعی، اقلیمی و فرهنگی خود براي اجراي موسیقی را برگزیند.
یکی از این شیوه‌هاي بیانی در موسیقی ملت‌ها و اقوام، آواز هاي سنتی، مقامی محلی و دستگاهی و تکنیک هایی است که ایشان براي اجراي قطعات، ملودي‌ها و مقام‌هاي موسیقی استفاده می‌کنند. این آوازها، خوانندگان، تکنیک‌ها و… در فراخناي تاریخ و در گذر زمان در ساختار موسیقی اقوام در آمیخته و جزیی جدایی ناپذیر از موسیقی شده است. در این مقاله تلاش نگارنده بر آن است که به معرفی استاد علیرضا نادري از خوانندگان نام آشناي موسیقی لرستان و برشماري خصوصیات شخصیتی و آوازي ایشان بپردازم.

الف: نگاهی به شخصیت استاد نادری
علیرضا نادري از شخصیت‌هاي اندیشه‌ورز موسیقی لرستان، شاعر، ترانه و ملودي پرداز و خواننده‌ی موسیقی است که شیوه‌ی اجرایی وي در خوانندگی و اجراي مقام‌هاي موسیقی لکی و لري، شیوه‌اي منحصر و داراي سبک و سیاق ممتاز و متمایز است.
علیرضا نادري از جمله خوانندگانی است که کلیه تراوش‌های خلاقیت‌هاي هنری‌اش، نتیجه‌ی تجربه زیستی و اجتماعی در میان مردمانش است به بیانی دیگر آثار هنري و موسیقی وي از درونش جوشیده و در حقیقت بازتاب، ترجمان و برساخته زیست او در ساختار اجتماعی جامعه لرستان است.موسیقی نادري انعکاس روح پاك، شناخت دقیق وي از ساختار اجتماعی جامعه لرستان و در حقیقت مبین طبیعت، کوهساران، ادبیات، زبان و به‌طور کلی شخصیت و شاکله فرهنگی لرستان است.
استاد نادري نه تنها در لرستان بلکه در بسیاري از زیست بوم‌هاي فرهنگی هنري اصیل کشور شناخته شده و مورد احترام است.
آثار او ترجمانی صادق و مبینی مطمئن براي جامعه هدف خویش بوده است. این هنرمند با غم و شادي مردم همراه بوده و می توان گفت فراز و نشیب موجود در موسیقی نادري، کاملا منطبق بر خاستگاه این موسیقی یعنی جامعه‌ی لرستان است.

ب: مطالعه خصوصیات موسیقی علیرضا نادري
همان‌طور که گفته شد بحث در مورد شیوه هاي آوازي موسیقی لرستان بسیار مهم با اهمیت است. چرا که موسیقی آوازي و شیوه هاي مورد منتقد فرهنگ با توجه به اهمیت موسیقی مورد توجه استفاده، به نوعی آینه تمام نمایی از آداب و رسوم و فرهنگ لرستان می باشد.

تئودور آدورنو جامعه(۱۹۶۹ – ۱۹۰۳ Theodor Adorno )، استدلال می کند: خستگی بیش از حد جامعه این اشتیاق را بر آورده می سازد که جامعه در زمان فراغت مشتاق یک تسکین دهنده و محرك آرامش باشد که چیزي جز موسیقی شخصیت هایی همچون علیرضا نادري و موسیقی مردم پسند ایشان نیست.
رویکرد بازتاب هنري به ویژه در موسیقی مقامی هم‌چون موسیقی علیرضا نادري در جامعه شناسی هنر شامل تحقیقات متنوع و گسترده ایست و فصل مشترك تمامی آن‌ها این باور است که:« هنر آیینه جامعه است.» بدیهی است بررسی شخصیت و آثار هنري هنرمندانی هم‌چون نادري امري کاملا علمی است که باید مبتنی بر جامعه شناسی و زیبایی شناسی نوین هنر صورت گیرد. هنر نادري «زبان اندیشیدن» است که از طریق نظام زبانی و گفتاري موسیقی به بازنمایی واقعیت‌هاي اجتماعی و فرهنگی جامعه خود می‌پردازد.

۱- ب: زبان گفتاري:
زبان گفتاري جامعه نقش مهمی در شکل گیري پیام خاص موسیقیایی، اعم از سازي و آوازي دارد و می تواند یکی از مهمترین عوامل تاثیرگذار بر موسیقی مناطق، از جمله موسیقی لرستان باشد. در موسیقی لرستان اعم از سازي و آوازي ، به تناسب زبان هاي گفتاري و لهجه هاي مختلف، بیان موسیقیایی و لهجه هاي متفاوت در آواز، نواختن سازهاي مختلف و لحن موسیقی از جمله آوازهاي مقامی وجود دارد که براي اثبات این مدعا می توان اشاره هايی داشت به اختلاف واضحی که در نوع بیان موسیقیایی در مقام هاي آوازي همچون علیرضا نادري از شمال لرستان(مناطق لک نشین)، مرکز و جنوب لرستان در اجراي یک مقام واحد مثل «بزران» یا «سیت بیارم» وجود دارد. به عنوان مثال شخصیت کلی فرهنگی هنري مقام سیت بیارم اجرا شده توسط علیرضا نادري، تحریرها، ترئینات، کشش ها، تاکیدها(آکسان ها)ي ایشان با اجراي نورمحمد پاپی که از هنرمندان مطرح جنوب لرستان است متفاوت است. یعنی در موسیقی جنوب لرستان تحریر ها و زینت ها ي خاص منطقه ، بسیار بیشتر از دیگر مناطق استفاده می شود که منطبق بر آکسان ها زبان گفتاري مردمان این منطقه از لرستان است.

بخش دوم:

۲-ب: فواصل موسیقی در موسیقی علیرضا نادري:
فواصل موسیقی مورد استفاده در موسیقی استاد نادري همچون زبان گفتاري ایشان، از همان اوان کودکی مانند گنجینه اي گرانبها در ذهن و گوش تک تک مردمان لر و لک نقش بسته و تثبیت شده است به حدي که بیشتر مردمان این دیار که به طور تخصصی دستی هم در موسیقی ندارند می توانند فواصل موسیقی و شیوه اجرایی علیرضا نادري را به صورت حسی و شنوایی از دیگر موسیقی ها تمیز و تشخیص دهند.
فواصل موسیقی لرستان تقریباً منطبق بر گام بزرگ یا ماژور است و شاید یکی دیگر از دلایل نفوذ و تاثیرگذاري موسیقی ماهورِ علیرضا نادري نتیجه همین انطباق تقریبی فواصل با گام بزرگ است. لازم به توضیح است در موسیقی لرستان ، چهار نوع فاصله یعنی چهارم و پنجم و دوم و سوم نقش اساسی را ایفا می کنند. چهارم و پنجم ، که هر دو درست هستند، فاصله دوم که به صورتهاي متفاوتی از قبیل دوم بزرگ ، مثل ( Re تا Mi ) و دوم نیم بزرگ ، مثل (Re تا Mi کرن، Mi کرن با اضافه و Mi کرن منها ) به کار می رود. فاصله سوم که به شکل سوم بزرگ، مثل ( Re تا Fa دیز )، سوم کوچک، مثل ( Re تا Mi ) و سوم نیم بزرگ، مثل ( Re تا Fa سري، Fa سري باضافه ) کاربرد دارد. البته به نقل از استاد علی اکبر شکارچی( Ali Akbar Shekarchi)، هر چه از زندگی روستایی به زندگی شهري نزدیکتر می شویم، این فاصله سوم ، به تاثیر از نوازندگان شهري، به سوم بزرگ نزدیک تر می شود .

۳-ب: تکنیک هاي آوازي علیرضا نادري:
اجراي مقام هاي آوازي لرستان تکنیک هاي خاص خود را دارد. این تکنیک ها در مقا م هاي اصیل آوازي موسیقی نادري شخصیت خاص خود را دارند.
چون موسیقی لرستان سرشار از تحرك، سرعت و آرایش هاي لطیف و ظریف است و به دلیل چهار عامل، خلاقیت در لحظه، آزاد بودن ریتم، تفاوت در احساس و سلیقه نوازنده و موسیقی دان، تفاوت هاي فراوانی بین خوانندگان مختلف لرستان از حیث تکنیک هاي بیانی و آوازي موسیقی وجود دارد. هیچ گاه یک مقام خاص مانند علیدوستی به وسیله دو خواننده و همچنین نوازنده، یکجور اجرا نمی شود، حتی بین دو اجراي یک مقام توسط یک خواننده واحد نیز ، تفاوتهاي اجرایی در نتیجه
تاثیر چهار عامل فوق وجود دارد.

۴-ب: منطقه صوتی آواز علیرضا نادري:
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌هایی آوازي موسیقی مقامی لرستان، منطقه و محدوده صوتی است که خوانندگان در اجراي مقام هاي موسیقی
مورد استفاده قرار می دهند.
مناطق و محدوده صوتی هر خواننده علاوه بر ویژگی هاي ژنتیکی و وراثتی ایشان، می تواند متاثر از عوامل بیرونی همچون محیط، جغرافیا، زبان گفتاري و… باشد. محدوده صوتی خوانندگان می تواند با لحاظ عوامل بیرونی و وراثتی از محدوده تنور و حتی زیرتر تا محدوده باس(بم مردانه bass) قابل تغییر باشد.
گرچه صداي ایشان با تحریرها و زیبایی شناسی خاص خود می تواند از سایر مناطق صوتی صداي مردانه هم بهره ببرد.
شخصيت موسیقی آوازي ایشان که به طور طبیعی متاثر از شخصیت فرهنگی قومی و اجتماعی است که سال ها در متن و بطن مردم مبین شادي، بزم، رزم و حماسه بوده، ولی طنین صداي ایشان همواره آرامشی خاص را در گوش مخاطب ایجاد می نماید. چه زمانی که موسیقی حماسی است و چه زمانی که موسیقی بزمی است، همان طنین و همان تاثیر صداي مخملی را در مخاطب ایجاد می کند.
به هر روي آن‌چه مهم است اجراي مقام، ملودي و آواز به بهترین حالت و در مناسب ترین منطقه صوتی و به تاثیر گذارترین شکل ممکن است. حال این ملودي با تمام سختی و دشواري هاي خود در منطقه بم یا زیر باشد که این خصوصیات به طور کامل در صداي علیرضا نادري بروز و ظهور دارد.

۵-ب: قابلیت تطبیق صداي علیرضا نادري بر مقام هاي سازي:
کمانچه در بین اهالی موسیقی سازي دشوار تلقی می شود. نوازندگان لر و لک توانسته اند با توانایی مثال زدنی آنرا براي بیان زیبا ترین و لطیف ترین احساسات و مکنونات قلبی خود به عالیترین شکل ممکن مورد استفاده قرار دهند.
نواختن کمانچه همانند مقام هاي آوازي، مشخصات و مختصات خاص خود را دارد. تکنیک ها در نوازندگی کمانچه به ویژه در موسیقی لرستان بسیار متنوع است. زیرا
موسیقی لرستان سرشار از تحرك و سرعت و آرایش هاي لطیف و ظریف است.
یکی از مهم‌ترین ویژگی هایی که در نوازندگی کمانچه لرستان وجود دارد استفاده از تمام مناطق ساز و استفاده از حرکت‌هاي طولی و عرضی روي دسته ساز است به طوري که سخت و دشوار بودن اجراي قطعه نمی تواند مانعی براي نوازندگان لرستان باشد. شاهد این ادعا آثار موجود و به جامانده از بزرگانی همچون علیرضا حسینخانی، پیرولی کریمی، همتعلی سالم و در نهایت فرج علیپور است.

بخش سوم:
بنابراین همراهی و تطبیق توانمندي آوازي و اجرایی خوانندگانی همچون علیرضا نادري بر این تنوع و تطور مقام هاي سازي نشان از خلاقیت فردي، تسلط و ذوق سرشار ایشان دارد. لازم به توضیح است در نوازندگی کمانچه و سایر مقام هاي سازي لرستان تکنیک هایی را می توان یافت که منحصر به فرد است و در کمتر جاي دیگر می توان به این صراحت، جسارت و قدرت چنین تکنیک هایی را مشاهده کرد.
با بررسی آثار به جا مانده از این بزرگان و
توجه به مسائل فنی، در نوازندگی آنها از قبیل آرشه کشی، اجراي تکیه ها، ضربی نوازي، استفاده از نواحی مختلف ساز ، همراهی
منحصر به فرد با آواز، استفاده از واخون ، کوک هاي ممتاز و مختص به موسیقی لري و لکی، اجراي درست ( ژوست ) فواصل، پوزیسیون هاي دشوار و در نهایت کیفیت صدا دهی ساز( سونوریته) می توان پی برد که چه شاهکارهایی را در نوازندگی کمانچه اجرا نموده اند که نظیري را براي آن نمی توان یافت لذا توانایی و توانمندي همراهی و همخوانی خواننده اي همچون نادري با این شیوه ها و مهارت هاي اجرایی در آثار ایشان کاملا مشهود است.

۶-ب: بداهه پردازي در آثار علیرضا نادري:
یکی از بخش هاي بسیار مهم و قابل اشاره در موسیقی و بلکه در سایر رشته هاي هنري، حصول هنرمند به توانمندي خلق و اجراي بداهه قطعات موسیقی است. اجراي بداهه، بداهه پردازي و بداهه نوازي یا خلق در لحظه مستلزم تمرین و ممارست فراوان و از طرفی تسلط کامل بر آموخته ها و اندوخته هاي ذهنی و حسی است. بداهه پردازي آوازي و کلامی در موسیقی مقامی همچون لرستان همواره مورد
توجه هنرمندان، نوازندگان و خوانندگانی هم‌چون علیرضا نادري بوده است.
تنوع ریتم، ملودي، تزئینات و آرایش هاي فراوان که مستلزم ایجاد ارتباط ذهنی و حسی بین این دو مقوله و خلق اثري منطبق بر قابلیت هاي موسیقی لري در یک لحظه خاص است، از عهده هنرمندان توانمندي همچون علیرضا نادري بر می آید. با نگاهی به آثار اجرا شده توسط ایشان می توان هنر بداهه پردازي کلامی و آوازي را نیک دریافت.

۷-ب: تنوع گوشه هاي موسیقی در آثار علیرضا نادري:
مدولاسیون( مدگردي)، مرکب خوانی البته به صورت خاص آن در مقام هاي آوازي موسیقی لري و لکی به وسیله خوانندگان توانمند همچون علیرضا نادري در همراهی با نوازندگان خلاق، یکی از نکات مورد توجه و کلیدي است.
مرکب خوانی در موسیقی لرستان نه به معناي تام مدولاسیون(Modulation)بلکه بیشتر به صورت تغییر یک درجه خاص در یک فاصله زمانی کوتاه و برگشت سریع آن به حالت اولیه در پرده هاي موسیقی لري و لکی و ماهور است. رایج ترین شکل آن در این موسیقی، اشاره اي کوتاه وگذرا به پرده هاي گوشه خاوران، شکسته و …بازگشت مجدد موسیقی آوازي و سازي به فواصل ماهور است، همان طور که در برخی از آثار علیرضا نادري مشهود است.
اگر چه اجراي مدولاسیون یا مدگردي در مقام‌هاي آوازي مستلزم ایجاد فضاي مناسب و بهره‌گیري از قوانین خاصی هم‌چون استفاده از درجه‌اي که پس از تغییر مد به عنوان نت محسوس (درجه هفتم) مایه جدید معرفی شده و برروي تونیک ( درجه اول) مایه جدید حل می شود تا این تغییر مایه به گونه اي تدریجی ایجاد شده و در گوش شنونده به صورت ناگهانی و یکباره اتفاق نیفتد. با این وجود، در بسیاري از آثار خوانندگان اجراي مدولاسیون خاص موسیقی لرستانی( تغییر سریع یک درجه خاص و بازگشت به حالت اول ) وجود دارد. به گونه اي که بعد از گردش ملودي که بیشتر روي درجات مختلف ماهور مانند (درآمد، داد و خاوران و در نهایت شکسته) و شور و گاهی اصفهان اتفاق می افتد به صورتی منطقی به مایه اصلی بازگشته و ملودي را براي شنونده مانوس و دلنشین می سازند. پایان

| سرچشمه : سیمره‌ی شماره‌ی 668 (چهار‌شنبه 27 اردی‌بهشت 1402)