بردین دهقانی

با توجه به میراث و آثار ادبی لکی که از گذشتگان بجای مانده و هم چنین مطالعه منابع تاریخی می توان به حدود جغرافیایی زبان لکی پی برد،  نویسندگان و مورخان در ... 

نشریه فرهنگی و اجتماعی لور/بردین دهقانی: امروزه در باور عام گستره ی زبان لکی به بخش هایی از. استانهای لرستان,همدان و کرمانشاه و ایلام مربوط می شود؛ لکها از حیث پراکندگی در میان چهار استان غرب کشور قرار دارند، یعنی در جنوب استان همدان، شمال غربی و غرب لرستان, شمال شرقی و شرق کرمانشاه و قسمتهای شمالی استان ایلام زندگی می کنند(عبدی 1391: 33). اما در حقیقت گستره زبان لکی فراتر از این است و محدوده ی بیشتری را در بر می گیرد .

با توجه به میراث و آثار ادبی لکی که از گذشتگان بجای مانده و هم چنین مطالعه منابع تاریخی می توان به حدود جغرافیایی زبان لکی پی برد،  نویسندگان و مورخان در این باره نکات جالب توجهی رابیان داشته اند. در این نوشتار به بررسی این نکات می پردازیم.

آثار ادبی

اگر نگاهی به اشعار و میراث ادبی لرستان بیندازیم, خواهیم  دید که بخش قابل توجهی از این اشعار به زبان لکی می باشد. زبان لکی از این جهت زبانی فراگیر بوده که هم زبان گفت و گوی روزانه وهم زبان شعر و ادب و بیان احساس در ترانه سرایی و مهم تر از آن زبان آیینی و نیایش یارسان یا اهل حق در لرستان (فیلی) بوده است. (ایزدپناه 1384: 8) تا جایی که بزرگانی چون ملا حق علی سیاهپوش از تخلص فیلی برای خود استفاده کرده اند.

در صفحه ی سیصد و بیست و دو از گلزار ادب لرستان در شعری تحت عنوان هوشم مدهوشم از ملا حق علی سیاهپوش چنین آمده: «فئلی ژ هجرانش بی تاو و توشه     زامش کاریه فکرش مغشوشه))

نکته  جالب توجه اینجاست که بسیاری از بزرگان ادب وشاعران لرستان، لقب لره  و لرستانی داشته اند. بابالره لرستانی از فرشتگان چهارگانه بهلول به شمار آمده است. وی در سده ی دوم در لرستان متولد، و در سده ی سوم در همانجا به رحمت حق پیوسته است. (غضنفری 1387: 455).

دکتر محمد مکری در پیش گفتار شاهنامه حقیقت می نویسد: شاه خوشین [لرستانی]در سده چهارم هجری از مادری باکره میان لرها متولدگردیده است. (همان: ۴۵۸)

از دیگر اعاظم می توان به; جلاله خانم لرستانی (مادرشاه خشین)، کاکاردای لرستانی، پیراحمد لرستانی و... اشاره کرد.

در صفحه صد و چهل از نادر نامه لکی دربیت هفتم آرایش جنگی چنین امده است: «شو ژ کرماشان، چاپ چَپاو دا، واده صو سحر راش و ذهاو دا». (معنی :شب در کرمانشاه توقف کردوبامداد به قصد سرپل ذهاب به راه افتاد).

و در بیت پانزدهم چنین آمده: «نوچه نوحالان نازک پرورده، لک و ترکمان بردن و برده» (معنی: نونهالان ناز پرورده ی نازک اندام، لک ها و ترکمان ها، همه را به اسیری بردند).

این ابیات بیانگر این است که مردم آن مناطق که امروزه بعنوان کرد معرفی می شوند در اصل لک هستند و نه کرد و قطع به یقین زبانشان لکی بوده است.

جغرافیای زبان لکی محدوده شهرهای هم مرز، اسد اباد، همدان، بیجار، کامیاران، پاوه، اورامان، کرند، پاطاق، اسلام آباد، کرمانشاه، صحنه، هرسین، کنگاور، دلفان، الشتر، هرو و سیمره را شامل می شود. (ایزدپناه: 1384: 81).

منابع تاریخی

در منابع تاریخی هم جغرافیای مناطق لک نشین ,فراتر از باور امروزه ی مردم از زبان لکی است‌.

شاید اغراق بنظر برسد,اما این حقیقت آنجا آشکار می شود که این نویسندگان و مورخان خود لک نبوده اند و بی طرف قضاوت کرده اند.

مهم ترین ایلات لک عبارتند از;کلهر,زنگنه,مافی و باجلان که در نواحی ایلام و کرمانشاه و لرستان ماوا داشته اند(حیرت سجادی 1381: 49).

در صفحه ی صد و نهم از کتاب تاریخ مردوخ آمده است که:

«لکها ار عشیره لرند,که صد هزار نفر جمعیت داشته اند,وبه همین جهت آنهارا لک گفته اند.»

«..اکثرا شیعه اند، در خانقین و خرم اباد و الشتر که محال لرستان سکونت دارند. در کلیایی و همدان و اصفهان و در بین (دولت اباد و سلطان اباد) و اطراف سنه دژ (اسفند اباد و لیلاخ ) هم هستند.»

در صفحه ی بیست و یک کتاب سیاست کردها در خاورمیانه آمده است که : «لری زبانی از خانواده های ایرانیست، و لرها به آن زبان سخن می گویند، و باکردها دو گروه قومی اصلی را در کرمانشاه تشکیل می دهند.»

البته باید توجه داشت که منظور از لر همان ایلات و طوایف لک (کلهر، زنگنه، باجلان و...) هستند.

نتیجه گیری

 با توجه به مطالبی که ذکر شد به این نتیجه می رسیم که  محدوده گویشوران زبان لکی فراتر از تصور امروزی ماست، بسیاری از مردمی که امروزه به اشتباه کرد خطاب می شوند (کلهر، ملکشاهی و...) در اصل لک زبان هستند.

این نکته هم ازا ین مطالب استخراج می شود که زبان اکثریت مردم لرستان (پیشکوه و پشتکوه) لکی بوده است.

 امروزه پدر و مادران لک زبان اکثرا در لرستان صاحب  فرزندانی هستند که به مینجایی یا فارسی تکلم می کنند اگر چنین باشد در دهه های بعد اثری از لکی بخصوص در خانواده های لک زبان ساکن خرم اباد باقی نمی ماند.بی مهری رسانه ی دیداری وشنیداری لرستان هم بر شدت این قضیه می افزاید.

منابع:

عبدی، رضا (1391). در آمدی بر هستی شناسی زبان لکی، انتشارات سیفا,خرم اباد

ایزد پناه، حمید (1384). شاهنامه لکی، انتشارات اساطیر، تهران

غضنفری، اسفندیار (1387). گلزار ادب لرستان، انتشارات مفاهیم، تهران

کندوله ای، سرهنگ الماس خان (1394). نادر نامه لکی، برگردان: اسفندیار غضنفری، انتشارات شاپورخواست، خرم آباد

حیرت سجادی، عبدالحمید (1381). ایلات و عشایر کردستان، انتشارات دانشگاه کردستان

انتصار، نادر (1389). سیاست کردها در خاورمیانه، ترجمه عرفان قانعی فرد، نشر علم، تهران

کردستانی، شیخ محمد مردوخ (). تاریخ کرد و کردستان و توابع یا تاریخ مردوخ